Wielki Zwrot: ukraińska reorientacja gospodarcza na Europę

Justin Tomczyk

Pośród zmagań i podziałów rząd Poroszenki dokonał po cichu milowego kroku: Unia Europejska zastąpiła Federację Rosyjską na pozycji największego partnera handlowego Ukrainy. Aby trafnie prognozować transformację Ukrainy po Majdanie, należy wpierw zrozumieć to, jak szerokie trendy w ukraińsko-europejskim handlu po 1991 r. stworzyły podstawy pod stopniowy zwrot w kierunku Europy.

Notoryczna korupcja, brak politycznej stabilności i wciąż niepewne perspektywy pokoju w Donbasie rzucają się cieniem na optymizm postmajdanowskiej Ukrainy. A jednak pośród zmagań i podziałów rząd Poroszenki dokonał po cichu milowego kroku: Unia Europejska zastąpiła Federację Rosyjską na pozycji największego partnera handlowego Ukrainy. Wprawdzie jest to po części związane z pogorszeniem rosyjsko-ukraińskich stosunków od czasu Euromajdanu, pokazuje jednak przyspieszenie w coraz bliższych związkach pomiędzy Ukrainą i UE. Aby trafnie prognozować transformację Ukrainy po Majdanie, należy wpierw zrozumieć to, jak szerokie trendy w ukraińsko-europejskim handlu po 1991 r. stworzyły podstawy pod stopniowy zwrot w kierunku Europy.

Tak jak większość państw dawnego ZSRR Ukraina przeszła trudną drogę doniepodległości i państwowości. Rozkład centralnie planowanej gospodarki po upadku Związku Sowieckiego zepchnął Ukrainę w ekonomiczną zapaść.

Silnie uprzemysłowione ośrodki miejskie na wschodzie stanęły w obliczu utraty rentowności zakładów produkcyjnych, zaś zachodnia część kraju pozostała niedostatecznie rozwinięta. Ukraina uniknęła konfliktów zbrojnych, które trapiły Mołdawię, Gruzję i inne byłe republiki radzieckie, jednak odpowiedź prezydenta Krawczuka na kryzys krymski z 1994 r. wskazywała na poważny podział polityczny, który okaże się zalążkiem przyszłego konfliktu.

W owym czasie Federacja Rosyjska była największym źródłem importu na Ukrainę i głównym kierunkiem eksportu. W 1996 r. sama Rosja dostarczała 49 proc. importu i kupowała 38 proc. eksportu Ukrainy[1]. Ukraiński handel z Rosją w znacznej mierze opierał się na dostawie gazu i energii do Europy[2]. Ukraina stała się ważnym partnerem w rosyjskim handlu energią dzięki posiadaniu ważnych węzłów łączących rurociągi Urengoj–Pomary–Użhorod oraz Drużba, wybudowanych, kiedy była republiką członkowską ZSRS. Federacja Rosyjska była w latach 90. również ważnym odbiorcą ukraińskiej siły roboczej[3]. Zależność gospodarcza od Rosji była powodem, dla którego Ukraina ubiegała się o członkostwo we Wspólnocie Niepodległych Państw (WNP). Była to regionalna organizacja powołana w celu przeprowadzenia „cywilizowanego rozwodu” sowieckich republik. W 1993 r. Ukraina została członkiem stowarzyszonym WNP (pomimo że nigdy nie podpisała porozumienia stowarzyszeniowego ani członkowskiego), co wystarczało, by zabezpieczyć status prawny ukraińskich pracowników w Rosji i pozwolić, by handel w przestrzeni postsowieckiej rozwijał się bez przeszkód.

 

ASYMETRIA RELACJI

 

Moskwa nie traktowała Kijowa jak równego partnera, lecz bardziej jako przedłużenie własnej władzy. Uzależnienie od rosyjskiego handlu i energii uniemożliwiało Ukrainie nawiązanie stosunków na równych warunkach.

Ta asymetryczna relacja była umacniana przez liczne rosyjskojęzyczne społeczności na Ukrainie, obecność bazy rosyjskiej marynarki wojennej w Sewastopolu oraz prawne i biurokratyczne więzi w ramach WNP. Niektóre dawne republiki radzieckie oddalały się od rosyjskiej strefy wpływów, pozbawiona broni jądrowej i zależna gospodarczo Ukraina wydawała się jednak silnie umocowana w orbicie Rosji. Jednak pomimo rosyjskich wpływów Ukraina zaczęła budować więzi z Unią Europejską. Administracja Krawczuka była otwarta na członkostwo Ukrainy w UE[4] i otworzyła możliwość szerszej integracji euroatlantyckiej poprzez udział w natowskim Partnerstwie dla Pokoju[5].

Doprowadziło to do podpisania w 1994 r. Umowy o partnerstwie i współpracy (UPiW) pomiędzy UE I Ukrainą. UPiW miała na celu nawiązanie formalnych stosunków pomiędzy Unią Europejską i Ukrainą oraz nakreślenie szerokich obszarów współpracy pomiędzy stronami. Do 1996 r. udział UE w imporcie Ukrainy wzrósł do 14,38 proc., zaś w eksporcie do 10,42 proc. Europejsko-ukraiński handel był ograniczony – po części z powodu obaw o stabilność ukraińskich instytucji i rządów prawa, a po części z powodu braku infrastruktury łączącej Ukrainę z Zachodem.

Początek XXI w. był czasem względnej stabilności ukraińskiej gospodarki. Ukraina miała problemy z osiąganiem produkcji przemysłowej sprzed odzyskania niepodległości, rozwój był jednak napędzany przez nowo powstające gałęzie przemysłu związane z rolnictwem i wydobyciem surowców[6]. Rosja i WNP pozostały głównymi partnerami handlowymi Ukrainy, odpowiadając za 56,52 proc. importu i około 30,29 proc. eksportu w 2000 r. Te wielkości runęły między 2001 a 2003 r., by ostatecznie ustabilizować się na poziomie 50,87 proc. i 26,9 proc. w 2004 r. Choć wolumen handlu Kijowa z Moskwą nie zmniejszał się, to malał udział Rosji w ogóle ukraińskiego handlu. W 2000 r. handel z UE stanowił 19,86 proc. ukraińskiego importu i 17,53 proc. eksportu, by osiągnąć poziom odpowiednio 22,11 proc. i 17,3 proc. w 2004 r.

Dwustronny handel między Ukrainą i UE został ukształtowany przez dwa ważne wydarzenia na początku XXI wieku. Pierwszym była ekspansja Unii Europejskiej w 2004 r. Akcesja Polski, Węgier i Słowacji przesunęła rubież UE bezpośrednio wzdłuż terytoriów zachodniej Ukrainy, co zdecydowanie poprawiło ukraiński dostęp do wspólnego rynku. Drugim wydarzeniem kluczowym była Pomarańczowa Rewolucja. Program wyborczy Wiktora Juszczenki podczas wyborów prezydenckich w 2004 r. obejmował m.in. poprawę więzi z Unią Europejską[7] (ale nie w kontrze do dalszego handlu z WNP). Choć było niemal niemożliwe, by prezydencka administracja w toku jednej kadencji zlikwidowała głęboko zakorzenioną ukraińską korupcję i przeprowadziła szerokie reformy gospodarcze niezbędne dla pełnego członkostwa, to podejście Juszczenki zostało ciepło przyjęte przez nowych członków UE i doprowadziło do przeformułowania ukraińskich stosunków z Unią[8]. Do 2007 r. handel z 27 członkami Unii Europejskiej wzrósł, by osiągnąć 29,76 proc. ukraińskiego importu i 30,04 proc. eksportu.

 

UKRAINA NA ROZDROŻU

 

Po 20 latach równoważenia stosunków z Rosją i Unią Europejską Ukraina znalazła się na rozdrożu. Powstanie unii celnej Białorusi, Kazachstanu i Rosji sygnalizowało dążenia Rosji do przekształcenia swych wpływów w przestrzeni postsowieckiej w bardziej pogłębiony projekt polityczny niż WNP. W tym samym czasie UE wyszła z propozycją podpisania z Ukrainą umowy stowarzyszeniowej, co oznaczałoby m.in. utworzenie Pogłębionej i Kompleksowej Strefy Wolnego Handlu. Kijów znalazł się w obliczu dwóch rywalizujących bloków regionalnych. W 2012 r. udział UE w ukraińskim imporcie wynosił 30,27 proc., zaś w eksporcie 24,15 proc. (w porównaniu do odpowiednio 40,15 proc. i 32,58 proc. unii celnej). Ukraiński wybór pomiędzy przyszłością z Unią Europejską a wstąpieniem do Euroazjatyckiej Unii Celnej stał się tłem politycznym Euromajdanu.

Gdy Kijów chwiał się pod ciężarem konfliktu zbrojnego i gospodarczego szoku po aneksji Krymu i inwazji w Donbasie, Unia Europejska stała się jednym z jej największych politycznych sojuszników.

Uwolniona z dwubiegunowego paradygmatu lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych, postmajdanowska Ukraina mogła dążyć do integracji z UE bez oglądania się na Rosję. Po zawarciu umowy stowarzyszeniowej Ukrainy z UE i powstaniu Pogłębionej i Kompleksowej Strefy Wolnego Handlu z Ukrainą UE wyrosła na głównego partnera handlowego Ukrainy[9]. W trakcie długiego procesu biurokratycznej i prawnej harmonizacji z Unią Europejską ważne gałęzie przemysłu ukraińskiego znalazły nowych partnerów w Europie – w szczególności dotyczy to ukraińskiego sektora rolnego[10]. Nowe relacje z Europą znalazły również odzwierciedlenie w napływie ukraińskiej siły roboczej, gdy Europa Środkowa doświadczyła zwiększenia liczby wniosków o pozwolenie na pracę, składanych przez Ukraińców po 2014 r.[11].

Pogłębienie więzi gospodarczych szło w parze ze zwiększeniem politycznego zaangażowania ze strony UE. Unia Europejska stała się ważnym propagatorem reformy antykorupcyjnej na Ukrainie i przyjęła aktywną rolę w rozwoju i odbudowie Ukrainy[12]. Rosja była ważnym dostawcą energii dla Europy od 1991 r., po 2014 r. znaczna część UE odeszła jednak w kierunku własnych źródeł energii i innych niż Rosja kierunków importu[13]. Wprawdzie przed procesem transformacji politycznej na Ukrainie wciąż stoi wiele wyzwań, możemy być wszakże pewni, że związki Kijowa i Brukseli będą z czasem tylko się zacieśniać.

[1] Wszystkie statystyki związane z handlem pozyskano za: World Bank’s World Integated Trade Solution (WITS), https://wits.worldbank.org

[2] “Between Dependence and Integration: Ukraine’s Relations With Russia”,
https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09668136.2016.1173200?needAccess=true

[3] “International Migration in the Russian Federation”,

http://www.un.org/esa/population/meetings/ittmigdev2005/P11_Rybakovsky&Ryazantsev.pdf

[4] Ukraine’s Long Road to European Integration,
http://www.ponarseurasia.org/sites/default/files/policy-memos-pdf/Pepm_311_Haran_Feb2014_0.pdf

[5] http://mfa.gov.ua/en/page/open/id/2541

[6] http://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451

[7] From Kuchma to Yushchenko – Ukraine’s 2004 Presidential Elections and the Orange Revolution,

https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10758216.2005.11052197

[8] EU-Ukraine relations after the orange revolution: The role of the new member states, http://dx.doi.org/10.1080/15705850701641023

[9]https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/21194/latest-statistics-ukraines-trade-eu-boosted-first-full-year-association-agreement_en

[10] http://www.ier.com.ua/files/publications/News/2013/PolPap_01-2013_DCFTA_eng.pdf

[11] Part II Ukrainian Migration to Selected EU Countries: Facts, Figures and the State of Literature, Chapters 7.2 and 8.7,

https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-3-319-41776-9.pdf

[12] http://ukraine-eu.mfa.gov.ua/en/ukraine-eu/eu-policy/assistance

[13] http://carnegieeurope.eu/2014/09/23/new-geopolitics-of-eu-energy-security-pub-56705

 

Tłumaczenie z języka angielskiego Marcina Surowca

Justin Tomczyk

Absolwent Uniwersytetu Illinois w Urbanie i Champaign. Obecnie odbywa staż w International Center for Human Development w Erywaniu (Armenia), gdzie specjalizuje się w integracji europejskiej i relacjach UE-Armenia

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych w celu przesyłania informacji o aktualnościach, projektach oraz innych informacji o charakterze marketingowym lub edukacyjnym, na zasadach określonych Polityką Prywatności.

FreshMail.pl
 

Newsletter

Zapisz się do newslettera, by otrzymywać najważniejsze wiadomości od Instytutu Wolności

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych w celu przesyłania informacji o aktualnościach, projektach oraz innych informacji o charakterze marketingowym lub edukacyjnym, na zasadach określonych Polityką Prywatności.

FreshMail.pl
 

Newsletter

If you wish to sign up for a newsletter, please provide your details

I hereby agree for processing my personal data in order to send information about news, projects and other marketing or educational information, on the terms set out in the Privacy Policy.

FreshMail.pl
 

I hereby agree for processing my personal data in order to send information about news, projects and other marketing or educational information, on the terms set out in the Privacy Policy.

FreshMail.pl
 

Ich erkläre mein Einverständnis zur Verarbeitung meiner persönlichen Daten zum Zweck der Benachrichtigung über aktuelle Dinge,Projekte sowie andere Informationen mit Marketing- oder Bildungscharakter gemäß den Grundsätzen der Datenschutzerklärung.

FreshMail.pl